Aleje jako siedlisko przyrodnicze i korytarz ekologiczny dla nietoperzy

Aleje drzew są szczególnie chętnie wykorzystywane przez nietoperze podczas przelotów, żerowania i dziennego odpoczynku. Dla wielu gatunków aleje pełnią funkcję komunikacyjnych korytarzy ekologicznych pomiędzy kryjówkami a żerowiskami, kryjówkami a miejscami rojenia oraz schronieniami letnimi i jesiennymi a zimowiskami. Korytarze te stanowią swoiste liniowe elementy krajobrazu, zapewniając ochronę przed wiatrem, drapieżnikami oraz dostarczając akustycznych (a być może także wizualnych) wskazówek w orientacji przestrzennej nietoperzy.

 Aleje są szczególnie ważne w odlesionym krajobrazie rolniczym. Utrzymują one łączność pomiędzy różnymi fragmentami siedlisk, umożliwiając dotarcie do oddalonych lub dodatkowych żerowisk. Im bardziej mozaikowy krajobraz, w którym dominują liniowe elementy w postaci pasów drzew i zakrzewień, tym wyższa aktywność różnych gatunków nietoperzy. Zniszczenie lub przerwanie ciągłości takich korytarzy (np. poprzez wycinkę drzew czy oświetlenie) może mieć poważne konsekwencje dla zachowania lokalnych populacji tych ssaków. Nawet 10-metrowej długości przerwy w korytarzach komunikacyjnych nietoperzy mogą powstrzymywać niektóre gatunki od ich wykorzystywania. W eksperymentach przeprowadzonych w Anglii wykazano, że oświetlenie zadrzewionych i zakrzewionych tras przelotu podkowca małego powoduje rezygnację z wykorzystywania tego fragmentu korytarza. Nietoperze muszą więc znaleźć nową drogę, często znacznie wydłużoną, co może mieć wpływ na ich kondycję fizyczną i w konsekwencji na liczebność i przetrwanie populacji.

Aleje drzew są wykorzystywane jako dobowe trasy przelotu przede wszystkim przez gatunki o krótkim zasięgu sonaru: podkowca małego (Rhinolophus hipposideros), gacka brunatnego (Plecotus auritus), nocka Bechsteina (Myotis bechsteinii), nocka rudego (Myotis daubentonii), nocka łydkowłosego (Myotis dasycneme), nocka Natterera (Myotis nattereri), mopka (Barbastella barbastellus). Pulsy echolokacyjne używane przez te nietoperze podczas echolokowania są szybko tłumione w powietrzu, co oznacza, że nie są one w stanie dotrzeć i odbić się do daleko położonych przeszkód. Aby taka echolokacja była efektywna i dostarczała informacji niezbędnych do orientacji przestrzennej, zwierzę musi lecieć odpowiednio blisko przeszkody. Dodatkowo gatunki o krótkim sonarze posiadają z reguły skrzydła, których budowa utrudnia szybkie i sprawne latanie na otwartych przestrzeniach, a więc gorzej mogą znosić podmuchy silnego wiatru czy mniej sprawnie uciekać przed drapieżnikiem (np. sową). Drzewa zapewniają im niezbędną w tych kwestiach osłonę.

Aleje mogą być także preferowane jako trasy przelotu przez gatunki o średnim zasięgu sonaru i latające na otwartych lub półotwartych przestrzeniach, takie jak: nocek łydkowłosy, karlik malutki (Pipistrellus pipistrellus), karlik drobny (Pipistrellus pygmaeus), karlik większy (Pipistrellus nathusii) i mroczek późny (Eptesicus serotinus). Szpalery drzew prawdopodobnie ułatwiają tym nietoperzom orientację przestrzenną, umożliwiając szybsze dotarcie do celu. Przelot wzdłuż drzew stwarza także dodatkową okazję do upolowania owadów.

Aleje pełnią też istotną funkcję jako miejsca żerowania nietoperzy, zwłaszcza gdy pojawiają się przy nich rójki owadów, na które polują krajowe gatunki nietoperzy. Aleje są ważne zarówno dla gatunków żerujących blisko roślinności (np. gacek brunatny, nocek Bechsteina, nocek Natterera, podkowiec mały), ale także gatunków, które mają zwyczaj polowania na otwartych przestrzeniach, takich jak: karlik malutki i karlik większy oraz borowiec wielki (Nyctalus noctula), mroczek późny i mroczek posrebrzany (Vespertilio murinus). Te ostatnie gatunki przylatują tutaj najeść się w okresie rójek chrząszczy. Szpalery drzew przyczyniają się więc do zwiększenia ilości i jakości bazy pokarmowej nietoperzy, co jest szczególnie ważne w okresie rozrodu, kiedy miejsca te dostarczają dodatkowego pokarmu ciężarnym i laktującym samicom.
Dziuplaste drzewa alej mogą stanowić też schronienia dla niektórych gatunków nietoperzy, np. gacka brunatnego, borowca wielkiego, karlika większego, karlika malutkiego i karlika drobnego.

Podstawowe metody rozpoznawania obecności nietoperzy

Nietoperze nie są liczną grupą zwierząt. W Polsce do tej pory stwierdzono 25 gatunków. Jednak nocna aktywność i szerokie spektrum wymagań ekologicznych powodują, że samodzielne obserwacje tej grupy są trudne. Osoba prowadząca badania nietoperzy powinna posiadać stosunkowo rozległą wiedzę na temat zróżnicowanych zachowań poszczególnych gatunków oraz umiejętności wykorzystania różnorodnych metod badawczych i specjalistycznego sprzętu. Z tych względów zaleca się skorzystanie z pomocy specjalisty chiropterologa, który będzie mógł rzetelnie określić wzór wykorzystania alej przez nietoperze. Chiropterolog pomoże także w przygotowaniu sposobów minimalizacji i kompensacji działań w alejach. Sami możemy jedynie inwentaryzować dziuple i sprawdzać ich zajęcie przez nietoperze.

Kontrola korytarzy komunikacyjnych i żerowisk

Potencjalnie zadrzewienia w każdej klasie wiekowej mogą być korytarzami komunikacyjnymi i żerowiskami nietoperzy. Korytarze i żerowiska identyfikujemy w okresie najwyższej aktywności zwierząt, czyli od kwietnia do października. Aktywność ta jednak wykazuje sezonowe zmiany związane z różnymi fazami cyklu rozrodcze-go nietoperzy oraz z warunkami pogodowymi i efemerycznym pojawianiem się rójek owadów. Terminy i częstość obserwacji należy więc dostosować do faz cyklu, najlepiej prowadząc inwentaryzację obecności tych zwierząt przez cały sezon lub, jeśli to niemożliwe, w okresie ich najwyższej aktywności, czyli w maju, lipcu, sierpniu i wrześniu. Liczba kontroli powinna być odpowiednio duża, aby wyeliminować błędy spowodowane zmienną aktywnością nietoperzy. Obserwacje powinny być prowadzone podczas stabilnej pogody, tj. w trakcie ciepłych, bezwietrznych i bezdeszczowych nocy. Schemat naszych obserwacji powinien wyglądać następująco:

•  latem (maj–sierpień) badamy przeloty z kolonii rozrodczych na żerowiska oraz żerowanie, wykonując
co najmniej 6 kontroli co dwa tygodnie,

•  jesienią (sierpień–październik) obserwujemy przeloty z kolonii do miejsc rojenia oraz żerowanie, prowadząc co najmniej 6 kontroli co dwa tygodnie,

•  późną jesienią i wczesną wiosną (październik–listopad, marzec–kwiecień) – rejestrujemy przeloty z kryjówek do zimowisk, wykonując co najmniej 6 kontroli co dwa tygodnie.

Kontrole prowadzimy metodą akustyczną, tj. przy użyciu szerokopasmowego detektora ultrasonicznego, na wyznaczonych transektach bądź w punktach nasłuchowych. Obecnie jest to najlepsza metoda bezinwazyjnego prowadzenia rejestracji aktywności nietoperzy, umożliwiająca określenie czasowego i przestrzennego wzoru wykorzystania siedliska przez echolokujące nietoperze. Wykrywane przez detektor głosy nietoperzy możemy nagrać w celu dokumentacji oraz oznaczenia gatunku. Gatunki oraz poziom aktywności określamy na podstawie zarejestrowanych sekwencji echolokacyjnych.

Transekt wyznaczamy na całej długości interesującego nas fragmentu zadrzewień. Przejście transektu i nasłuchy wykonujemy od 0,5 do 3 godz. po zachodzie słońca, kiedy aktywność wszystkich gatunków jest najwyższa.

Nietoperze wykorzystuja drzewa jako korytarze ekologiczne

Kontrola schronień w dziuplach drzew

Kontrole schronień w dziuplach drzew prowadzimy cały sezon ze względu na to, że dziuple mogą być wykorzystywane jako letnie schronienia kolonii rozrodczych, jesienne stanowiska godowe, kryjówki pojedynczych osobników (najczęściej samców), jesienne schronienia przejściowe oraz zimowiska.

Miejsca rozrodu i odpoczynku nietoperzy oraz ich zimowiska są objęte ochroną jako siedliska gatunków chronionych zgodnie z ustawą o ochronie przyrody (art. 52). Zapisy tej ustawy oraz wymogi wynikające z art. 12 Dyrektywy Siedliskowej zakazują niszczenia (nawet nieumyślnego) siedlisk i schronień zwierząt chronionych, co dotyczy wszystkich gatunków nietoperzy. Oznacza to, że na zamierzającym wyciąć drzewo ciąży obowiązek upewnienia się, że nie jest ono schronieniem tych ssaków.
Jeśli nie stwierdzimy w dziupli nietoperzy, nie oznacza to, że kryjówka nie jest już wykorzystywana przez te zwierzęta. Nietoperze stosunkowo często (co kilka kilkanaście dni) zmieniają kryjówki, przenosząc się pojedynczo lub całą grupą pomiędzy schronieniami, ponownie powracając do wcześniej zajętej kryjówki albo w ciągu tego samego sezonu lub w następnym sezonie. Istnieje więc pewna pula schronień, która jest znana osobnikom danej populacji lub grupy społecznej i wykorzystywana przez nie cały rok lub co roku w określonych porach sezonu. Liczba dostępnych dziupli jest prawdopodobnie ograniczona przez ściśle określone parametry i być może także przez konkurencję z grupami tego samego gatunku oraz z pozostałymi gatunkami nietoperzy i innymi zwierzętami (np. ptakami). Kryjówka nietoperzy, w której chwilowo są one nieobecne, nadal pozostaje ich schronieniem – siedliskiem chronionego gatunku, co oznacza, że nie wolno wyciąć drzewa z taką dziuplą i pogorszyć cech siedliska (np. poprzez odcięcie konaru, w którym znajduje się kryjówka w dziupli).

Potencjalnie każda dziupla (po dzięciole i szczelina) oraz pustki pod odstającą korą mogą stanowić schronienia różnych gatunków nietoperzy. Dziuple wyszukujemy wizualnie i, jeśli jest taka możliwość, sprawdzamy, czy są w niej nietoperze (za pomocą np. endoskopu, lusterka) lub ślady bytności tych zwierząt (odchody). Odchody nietoperzy są podobne do odchodów mysich, jednak różnią się od nich tym, że można je rozkruszyć, gdyż zawierają resztki owadów (rozdrobnione pancerzyki, łuski skrzydeł motyli, odnóża owadów itp.). Odchody myszy są twarde ze względu na roślinny pokarm, jakim odżywiają się gryzonie. W przypadku stwierdzenia odchodów, bez możliwości obserwacji nietoperzy, lub jeśli nie jesteśmy w stanie skontrolować dziupli ze względu na jej wysokie umieszczenie lub znaczne rozmiary wewnętrzne, należy przeprowadzić wieczorne obserwacje wylotów zwierząt. Wylatujące nietoperze możemy nagrać za pomocą detektora ultrasonicznego i rejestratora w celu określenia gatunku.

Metoda kontroli dziupli jest jednak mało efektywna i mało wiarygodna i należy wspomóc się obserwacjami wizualnymi i nasłuchami detektorowymi.

Kolonie borowca wielkiego można odnaleźć, nasłuchując głośnych sygnałów socjalnych emitowanych przez osobniki przebywające wewnątrz dziupli (bez użycia detektora). Sygnały te są charakterystyczne, przypominają skrzekliwe i metaliczne głosy piskląt, są bardzo głośne i słyszalne z odległości około 50–100 m. Pozostałe gatunki są trudne do odnalezienia, więc dlatego w okresie aktywności nietoperzy (od wiosny do jesieni) wykonujemy nasłuchy detektorowe przy dziuplach i obserwujemy wieczorne wyloty oraz śródnocne i poranne rojenie osobników wokół dziupli. Obserwacje wylotów wykonujemy od zachodu słońca do godziny po zachodzie słońca, jeśli to możliwe, nagrywając pulsy echolokacyjne wylatujących osobników. Późniejsza analiza tych nagrań umożliwi nam identyfikację gatunku.

Powracające z żerowania nietoperze, zanim wlecą do dziupli, przez około 30–40 minut latają wokół otworu dziupli, wykonując pętle i czasami emitując głosy socjalne. U wszystkich gatunków rojenie wokół dziupli możemy obserwować około 20–60 minut przed wschodem słońca. U gatunków, które odpoczywają w dziupli pomiędzy wieczornym i porannym żerowaniem, rojenie możemy także rejestrować około 2–3 godz. po zachodzie słońca, podczas powrotu nietoperzy do dziupli. W lipcu, kiedy młode osobniki uczą się latać i żerować w pobliżu kryjówki, prawie przez całą noc możliwa jest obserwacja ich rojenia wokół dziupli. Zgodnie z opisanym powyżej wzorem aktywności nietoperzy poszukiwania rojących się wokół dziupli osobników prowadzimy od 2 do 4 godzin po zachodzie słońca w lipcu oraz około godziny przed wschodem słońca w okresie od maja do września. Rojące się nietoperze możemy odnaleźć, nasłuchując echolokacji i głosów socjalnych (za pomocą detektora ultradźwiękowego lub własnego słuchu) wizualnie obserwując interesującą nas dziuplę za pomocą noktowizora lub latarki.

Gacek brunatny korzysta ze starych drzew
Zalecenia dla ochrony nietoperzy w alejach

Ochrona alej, wzbogacających i łączących siedliska wykorzystywane przez nietoperze, przyczynia się do zachowania lokalnych populacji tych zwierząt. Kształtowanie przyjaznej nietoperzom struktury zadrzewień powinno polegać na utrzymaniu i odtwarzaniu alej oraz zapobieganiu śmiertelności zwierząt użytkujących szpalery drzew przestrzennie powiązane z liniowymi inwestycjami, takimi jak drogi szybkiego ruchu i kolej. Kolizje nietoperzy z poruszającymi się pojazdami są obserwowane w miejscach przecięcia szpalerów drzew z drogami. Możliwe są także kolizje przy liniach kolejowych przecinających zadrzewienia lub na odcinkach dróg i kolei, których pobocza porośnięte są drzewami, jednak na ten temat niewiele wiadomo.

Odpowiednie kształtowanie „zielonych” struktur liniowych w sąsiedztwie dróg i kolei może zmniejszyć ryzyko śmierci nietoperzy podczas ich przelatywania lub żerowania przy drodze i torach. Osiągnąć to można poprzez odciągnięcie nietoperzy od drogi i skierowanie trasy ich lotu na bezpieczny przelot. Samo miejsce przelotu musi też być odpowiednio zaaranżowane, z uwzględnieniem specyficznych eksploracyjnych zachowań nietoperzy. Sposoby tworzenia przelotów dla nietoperzy nad drogami są opisane w stosownych poradnikach, jednak poniżej przedstawimy kilka podstawowych zasad ważnych z punktu widzenia ochrony alej drzew.

Odpowiednie zarządzanie strukturą krajobrazu i jego elementami wykorzystywanymi przez nietoperze może także przyczynić się do zmniejszenia śmiertelności nietoperzy przy farmach wiatrowych. W tej dziedzinie mamy jeszcze małe doświadczenie, które wymaga uzupełnienia dobrze zaplanowanymi badaniami. Należy jednak przypuszczać, że nasadzenia drzew w odpowiedniej odległości od turbin wiatrowych mogą odciągnąć niektóre kolizyjne gatunki od farm wiatrowych lub zrekompensować utratę lub fragmentację siedliska spowodowaną wybudowaniem farmy wiatrowej.

Mroczek późny

Metody minimalizacji wpływu zarządzania alejami na nietoperze

Działania minimalizujące powinny polegać na utrzymaniu alej oraz ich odpowiednim kształtowaniu, zapewniającym utrzymanie mozaikowej struktury krajobrazu i korytarzy komunikacyjnych nietoperzy łączących odizolowane od siebie fragmenty siedlisk. Ciągłość tras przelotu możemy zapewnić poprzez dosadzenia drzew (nawet w małych przerwach, poniżej 10 m długości), zaostrzenie kryteriów kwalifikujących drzewo do wycinki lub odpowiednio prowadzone cięcia sanitarne. Cięcia, które z drzewa pozostawiają jedynie „kikut” złożony z pnia i początkowych odcinków głównych konarów, znacznie redukują bazę pokarmową nietoperzy, a także mogą przyczynić się do zmniejszenia liczby dziupli zajmowanych przez nietoperze. Ochrona drzew (także martwych) i odpowiednie zabiegi pielęgnacyjne w alejach będą także sprzyjać zachowaniu kryjówek nietoperzy.

W przypadku alej przy ruchliwych drogach z wysokim natężeniem ruchu sprawdzamy śmiertelność i aktywność zwierząt i adekwatnie do tego kształtujemy strukturę i rozmieszczenie alej oraz przeloty i zabezpieczenia przed wlatywaniem nietoperzy na drogę.

Aleje prowadzimy tak, aby odciągnąć zwierzęta od drogi, przy której są narażone na kolizje z pojazdami, pamiętając, aby zostawić ciągłość „zielonego” korytarza komunikacyjnego. Odpowiednio poprowadzona linia drzew powinna naprowadzić zwierzęta na bezpieczny przelot nad lub pod drogą. W miejscu przelotu należy dodatkowo zastosować odpowiednie zabezpieczenia (np. w postaci ekranów lub siatek nad lub po bokach przejścia), uniemożliwiając nietoperzom wlot na drogę i zderzenie się z jadącymi pojazdami. Bezpieczny przelot, z utrzymaniem nietoperzy na odpowiedniej wysokości, powinno także zapewnić zachowanie ciągłości zwartej linii drzew i/lub krzewów, wzdłuż której przemieszczają się nietoperze. Jakiekolwiek luki w drzewostanie lub pomiędzy warstwą koron drzew a krzewami stanowią swego rodzaju „okna”, przez które chętnie przelatują nietoperze, kontynuując swój lot nad drogą i ryzykując zderzeniem z pojazdem. Tego rodzaju „okna” możemy zabezpieczyć albo poprzez założenie specjalnych ekranów lub bramownic, albo zachowując szpalery drzew pomiędzy dwoma pasami ruchu.

Aleje drzew, przy których przelatują i żerują nietoperze, nie powinny być oświetlane, ze względu na silną fotofobię niektórych gatunków nietoperzy. Jeśli oświetlenie jest konieczne ze względu na wymogi bezpieczeństwa lub specjalne przepisy, to wówczas powinniśmy ukierunkować wiązkę światła tak, aby oświetlała tylko jezdnię i założyć osłonę na lampę od strony drzew.

Jeśli uzyskamy zgodę na wycinkę drzew na podstawie odpowiedniego zezwolenia na odstępstwo od ochrony gatunkowej, to nie należy jej prowadzić w okresie od 15 kwietnia do 1 sierpnia, czyli wówczas, gdy w dziuplach mogą przebywać kolonie rozrodcze ciężarnych i laktujących samic oraz młode osobniki. Wycinkę powinniśmy ograniczyć także w okresie zimowym, gdy w dziuplach hibernują nietoperze, a ich stwierdzenie jest wówczas niemożliwe lub bardzo trudne. W pozostałych miesiącach powinniśmy zachować szczególną ostrożność.

Niezależnie od sezonu należy przeprowadzić kontrolę drzewa pod względem występowania w nim dziupli i nietoperzy. Jeśli w wyniku tej kontroli nie stwierdzimy obecności nietoperzy, a drzewo będzie ścinane w ciągu kilku następnych dni, musimy zabezpieczyć otwory wlotowe dziupli, aby uniemożliwić potencjalne zajęcie dziupli w czasie między naszą kontrolą a wycinką. Pień i gałęzie ścinanego drzewa ostrożnie kładziemy na ziemi otworami dziupli do góry, zostawiamy na co najmniej dobę, na wypadek gdybyśmy podczas kontroli przeoczyli dziuplę zajętą przez nietoperze. Gdy znajdziemy w ścinanym drzewie nietoperze, kontaktujemy się ze specjalistą – chiropterologiem. Luki powstałe w wyniku usunięcia drzew zapełniamy nowymi nasadzeniami w celu zachowania żerowisk i ciągłości korytarzy komunikacyjnych nietoperzy.

Metody kompensacji działań związanych z zarządzaniem alejami

Działania kompensacyjne w przypadku uzyskania zgody na wycięcie całej alei lub większego jej fragmentu polegają głównie na odtworzeniu szpaleru drzew w tym samym miejscu (jeśli cięcia miały charakter sanitarny) lub w pobliżu (jeśli wycinka związana była z inwestycją), z uwzględnieniem przedstawionych wcześniej zasad kształtowania struktury zadrzewień przyjaznej nietoperzom. Dobrą praktyką jest stopniowe wycinanie i uzupełnianie drzew, aby zachować ciągłość korytarza ekologicznego.
Jeśli wycięte drzewa posiadały dziuple, należy uzupełnić brakujące kryjówki poprzez rozwieszenie budek dla nietoperzy na drzewach rosnących w pobliżu. Budki nie zawsze mogą zastąpić utraconą kryjówkę, jednak, jak pokazuje praktyka, często są wykorzystywane przez różne gatunki nietoperzy, zwłaszcza jako stanowiska godowe i jesienne kryjówki przejściowe. Instrukcje budowy skrzynek dla nietoperzy oraz zasady ich rozwieszania można znaleźć w poradnikach dotyczących ochrony nietoperzy lub na stronach internetowych organizacji ekologicznych (np. Porozumienia dla Ochrony Nietoperzy).

Artykuł pochodzi z książki "Aleje - skarbnice przyrody".