Drukuj

Porosty

 

Wiele organizmów żyjących w Europie Środkowej jest uzależnionych od dorodnych egzemplarzy drzew występujących w krajobrazach kulturowych, w tym zwłaszcza od alej przydrożnych. Stwierdzenie to w szczególny sposób dotyczy co najmniej kilkunastu chronionych gatunków porostów nadrzewnych, które w alejach znajdują swoje optimum środowiskowe. Każdemu, kto miał okazję podziwiać aleje w mniej zanieczyszczonych regionach Polski (zwłaszcza na Pomorzu, Warmii i Mazurach), z całą pewnością w pamięci utkwiły gęste kożuchy mąkli i dorodne, wstęgowate plechy odnożyc jesionowych. Porosty mogłyby odegrać ważną rolę jako wskaźnik miejsc przyrodniczo cennych oraz stanu środowiska życia człowieka, jednak wciąż są organizmami mało znanymi szerszemu odbiorcy. Zatem celem niniejszego rozdziału jest przybliżenie gatunków porostów związanych z alejami oraz specyfiki alej jako ich siedliska.

Porosty jako grupa organizmów

Porosty to cudzożywne grzyby żyjące w symbiozie z samożywnymi glonami: cyjanobakteriami (Cyanobacteria) lub zielenicami (Chlorophyta). Partnerów w tej relacji określa się mianem „mikobionta” (grzyb) i „fotobionta” (zielenica lub glon). Porosty nie są wyraźnie wyodrębniającą się grupą w sensie systematycznym, gdyż należą do nich grzyby o bardzo różnej przynależności, zarówno podstawczaki, jak i workowce. Określenie „porost” jest niczym innym jak tradycyjną nazwą licznej grupy ekologicznej grzybów, tworzących obligatoryjne symbiozy ze zdolnymi do fotosyntezy sinicami i zielenicami. Dlatego porosty są ściślej określane również jako „grzyby lichenizowane” lub „grzyby lichenizujące”.

Systematyka i nomenklatura porostów dotyczy ich komponenta grzybowego. Co ciekawe, niekiedy jeden gatunek mikobionta może tworzyć symbiozy z różnymi gatunkami fotobiontów.

W Polsce występuje ok. 1600 gatunków porostów. Mogą one zasiedlać różnorodne podłoża, takie jak powierzchnia gleby i skał, kora drzew i drewno. Do najsilniej zagrożonych grup ekologicznych należą porosty nadrzewne, zwłaszcza te o krzaczkowatych plechach. Zagrożone są w dwójnasób: po pierwsze szkodzi im zanieczyszczenie powietrza, po drugie zanikają ich siedliska. Liczne spośród porostów nadrzewnych wymagają odpowiednio starych drzew posiadających grubą korę o sprzyjających właściwościach, gdyż cechuje je wąski zakres tolerancji ekologicznej. Gatunki te preferują często podłoża o specyficznych właściwościach chemicznych i fizycznych. Z faktem tym wiąże się wybiórczość porostów względem gatunków drzew. Do najważniejszych czynników decydujących o występowaniu porostów należy odczyn kory, który przyjmuje różne wartości u różnych drzew, np. brzozę i drzewa iglaste (sosna, świerk) cechuje odczyn kwaśny (pH 3,4–4,0), podczas gdy klon zwyczajny, jesion i lipa mają odczyn lekko kwaśny do neutralnego (pH 4,9–7,5). Zanieczyszczenie powietrza tlenkami siarki powoduje obniżenie odczynu kory, natomiast substancje alkaliczne powodują jego wzrost. Powoduje to poważne zmiany w składzie bioty porostów, dzięki czemu porosty są czułym wskaźnikiem (bioindykatorem) zanieczyszczenia powietrza. Gatunki porostów normalnie występujące na korze kwaśnej mogą w warunkach zanieczyszczenia związkami podnoszącymi pH znajdować siedlisko na korze drzew o odczynie neutralnym. Z drugiej strony części gatunków porostów wykazuje duże zapotrzebowanie na związki azotu (są nitrofilne), stąd mogą znajdować lepsze warunki do życia w krajobrazach rolniczych kształtowanych przez człowieka niż w lesie. Optymalne dla nich są więc drzewa rosnące w alejach.    

Aleje to bardzo specyficzne zadrzewienia. Stare aleje przypominają nieco lasy w wieku przeszłorębnym, gdyż licznie w nich występują dorodne egzemplarze drzew o grubej, często mocno porowatej i popękanej korze. Jest to idealne podłoże dla licznych gatunków porostów określanych ogólnie jako epifityczne (tj. rosnących na roślinach), a bardziej precyzyjnie jako nadrzewne. Gruba kora to dobre podłoże dla porostów nie tylko ze względu na właściwości fizyczne. Przede wszystkim odznacza się odpowiednim odczynem. Na terenach otwartych jest też znacznie bogatsza niż w lasach w sole mineralne, dlatego że osadzają się na niej cząstki pyłów unoszone z gleby z otaczających aleje pól czy też z samej nawierzchni drogi. Opady pyłów zapewniają dostawy azotu gatunkom nitrofilnym.     Pnie drzew w alejach odznaczają się także niespotykanym w lasach nasłonecznieniem. Pewne gatunki porostów, które w lasach porastają tylko nieliczne dobrze nasłonecznione konary w górnej części drzew oraz lepiej naświetlone pnie, w alejach mogą występować niekiedy na całej długości pnia. Dla gatunków światłolubnych pnie drzew w alejach są optymalnym siedliskiem.

Problemy ochrony porostów w alejach

Zagrożeniem dla porostów w alejach są wszelkie czynniki, które pogarszają ich warunki bytowe. Warto zwrócić w tym miejscu uwagę, że różne gatunki porostów mogą mieć odmienne optima środowiskowe, dlatego znaczenie rozmaitych czynników może być dla nich odmienne. Biorąc pod uwagę specyfikę całej grupy, kilka rodzajów oddziaływań wydaje się wpływać na wszystkie gatunki. W poniższym wykazie uszeregowano je w kolejności od najbardziej do najmniej istotnych.

Wycinka drzew powoduje całkowitą likwidację miejsca występowania porostów nadrzewnych oraz fizyczne unicestwienie wszelkich plech. Szczególnie istotny jest wpływ wycinki prowadzonej na dużą skalę, kiedy likwidowane jest całe przydrożne zadrzewienie. Wycinka drzew bez względu na zakres ma dwa aspekty: zmniejsza liczbę siedlisk, a ponadto powstające luki mogą wydatnie ograniczyć możliwości rozprzestrzeniania się porostów. Wydaje się, że pierwszy aspekt może mieć większe znaczenie, bowiem porosty posiadają dość wydajne mechanizmy dyspersji (rozsiewanie przez wiatr drobnych propagul), czego dowiedziono wykorzystując do szacowania zasięgu dyspersji markery genetyczne. Przykładowo, badali potencjał dyspersji Cliostomum corrugatum – rzadkiego gatunku związanego z dębami, szacując jego zakres na co najmniej kilka kilometrów. Równocześnie wykazano, że głównym czynnikiem ograniczającym występowanie gatunku jest raczej dostępność odpowiednich drzew niż jego niewystarczające zdolności dyspersyjne. Do podobnych konkluzji doprowadziły badania przeprowadzone na graniczniku płucniku Lobaria pulmonaria. Warto jednak zauważyć, że wcześniejsze badania zasięgu dyspersji prowadzone z wykorzystaniem klasycznych metod ekologicznych (np. wzorców zasiedlenia drzew wokół źródeł kolonizacji) wskazywały na mniejsze możliwości rozprzestrzeniania się porostów. Nasze własne badania na terenach woj. pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, przeprowadzone w ramach projektu „Drogi dla Natury” wskazują, że izolacja i stopień fragmentacji danej alei mają niewielki wpływ na występowanie porostów. Głównymi czynnikami okazały się natomiast obecność odpowiednich drzew (wpływ mają gatunek drzewa i średnica pnia) oraz zanieczyszczenie powietrza (emisje tlenków siarki). Zanieczyszczenie powietrza jest bardzo istotnym czynnikiem ograniczającym występowanie porostów. Szczególnie duży jest wpływ tlenków siarki (SOX), powstających w wyniku emisji przemysłowych i energetycznych, zwłaszcza w wyniku spalania silnie zasiarczonego węgla. Ponieważ w Polsce energetyka jest silnie uzależniona właśnie od spalania kopalin, nasz kraj należy do największych emitentów SOX w całej Europie. Tym samym skład bioty porostów na większości terytorium Polski został silnie zmieniony. Dlatego bogactwo gatunkowe i ilościowe porostów nadrzewnych jest silnie skorelowane z wielkością emisji tlenków siarki na danym terenie oraz odległością od punktowych źródeł emisji. Na bogactwo porostów duży wpływ mają także lokalne emisje, co uwidacznia się wyraźnym spadkiem bogactwa porostów wzdłuż alej w kierunku miejscowości.

Mniej rozległe jest oddziaływanie spalin samochodowych. W regionach o czystym powietrzu, na drogach o niskim do umiarkowanego obciążeniu ruchem samochodowym, czynnik ten nie powoduje wyraźnego negatywnego wpływu na porosty. Tlenki azotu powstające w wyniku spalania paliw przez silniki spalinowe mogą do pewnego stopnia sprzyjać gatunkom nitrofilnym. Wyraźny wpływ może mieć posypywanie dróg solą w okresie zimowym; porosty giną wtedy na częściach pni pozostających pod bezpośrednim wpływem zasolenia.
            
Gospodarka rolna może wywierać zróżnicowany wpływ na poszczególne gatunki porostów. Środki ochrony roślin (pestycydy, zwłaszcza fungicydy) mają prawdopodobnie negatywny wpływ na porosty, chociaż często brakuje w tym zakresie szczegółowych badań. Nawożenie pól może mieć negatywny wpływ na szereg gatunków, jednak dla części gatunków nitrofilnych (wymagających większej ilości azotu) może być czynnikiem pozytywnym. Podobny może być wpływ wzmożonego zapylenia, którego źródłem jest nieosłonięta gleba na polach uprawnych oraz prace polowe (orka, żniwa). Pyły (minerały ilaste, cząstki próchnicy itp.) opadające na pnie drzew i plechy zapewniają dostawy substancji niezbędnych dla gatunków rozwijających się na żyźniejszych podłożach, mogą też zmieniać pH kory. Czynniki te dla pewnych gatunków mogą być zabójcze, jednak dla szeregu wyspecjalizowanych gatunków „alejowych” (np. odnożyc) są one zbawienne.

Zabiegi pielęgnacyjne alej służące poprawie bezpieczeństwa ruchu drogowego. Drzewa przydrożne są elementem infrastruktury drogowej i jako takie muszą być utrzymane w stanie niepowodującym zwiększonego ryzyka dla użytkowników drogi. Służą temu następujące czynności:

– Usuwanie całych drzew zagrażających bezpieczeństwu ruchu drogowego (np. drzew martwych, o obniżonej statyce itd.) – wraz z wyciętym drzewem zniszczeniu ulegają wszystkie zasiedlające je porosty, więc wpływ tego rodzaju zabiegu jest negatywny, jednak zwykle nie do uniknięcia, gdyż pozostawienie drzewa powodowałoby wydatny wzrost ryzyka dla użytkowników drogi. Decyzja o wycince zawsze powinna być poprzedzona drobiazgową analizą argumentów za i przeciw. O ile w danej alei wy-stępuje wiele drzew zasiedlonych przez porosty, usunięcie pojedynczego drzewa nie powoduje zazwyczaj istotnego wzrostu zagrożenia dla populacji. W przypadku dużych walorów lichenologicznych danego drzewa, można zamiast wycięcia całego drzewa zaproponować całkowitą redukcję korony i pozostawienie zasiedlonego przez porosty pnia na miejscu do naturalnego rozkładu. W zamian za wycięte drzewa należy posadzić młode drzewka, które staną się miejscem występowania porostów w przyszłości.

– Usuwanie suchych konarów i gałęzi – w zasadzie nie powoduje istotnych strat w chronionych gatunkach porostów nadrzewnych w alejach, gdzie większość plech chronionych gatunków występuje na pniach drzew. Jest to zalecana forma poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego na drogach z alejami.

– Ograniczanie spontanicznie rozwijających się zakrzewień i odrostów ograniczających widoczność – zabieg wpływający wybitnie korzystnie na wszystkie gatunki uzależnione od świetlistych starodrzewów, co dotyczy nie tylko porostów, ale również występujących w alejach zagrożonych gatunków owadów.

Zalesianie bezpośredniego otoczenia alej wywiera wybitnie negatywny wpływ na porosty, gdyż powoduje wzrost zacienienia. W zasadzie wszystkie prezentowane w tym rozdziale gatunki porostów są organizmami wybitnie światłolubnymi, dlatego właśnie drzewa przydrożne są tak chętnie przez nie zasiedlane. Otoczenie alej nowo posadzonym lasem będzie powodowało stopniowe ustępowanie porostów, w miarę jak postępował będzie wzrost drzew. Na terenach leśnych wyeliminowane zostaje także zapylenie powietrza, tak charakterystyczne dla gruntów ornych, które z kolei ogranicza dopływ soli mineralnych dla porostów o większych wymaganiach troficznych. W przypadku zalesień należy więc zalecić pozostawienie wokół alei pasa terenu wolnego od drzew o szerokości zbliżonej do wysokości drzew (kilkanaście metrów).

Zmiana składu gatunkowego drzewostanów przydrożnych.

 W związku z faktem, że poszczególne gatunki porostów mają niekiedy wyraźnie określone preferencje wobec gatunków drzew, nasadzenia pewnych gatunków mogą wywrzeć w przyszłości negatywny wpływ na te gatunki. Najbogatszą biotę porostową mają aleje jesionu zwyczajnego, klonu zwyczajnego i dębu. Przy nasadzeniach młodych drzew w alejach należy preferować te gatunki, natomiast unikać gatunków o uboższej biocie, jak np. kultywary topoli czy klon jesionolistny. Na terenach chronionych sadzenie gatunków obcego pochodzenia jest absolutnie zabronione.

Sposoby kompensacji przyrodniczej wobec porostów nadrzewnych.

Porosty przedstawione w tym rozdziale występują głównie na pniach dużych egzemplarzy drzew, o grubej warstwie kory. Ze względu na powolny wzrost drzewa osiągają właściwości preferowane przez porosty dopiero po kilkudziesięciu latach. Dlatego wycinki drzew zasiedlonych przez porosty nie da się w szybkim tempie zrekompensować. Posadzenie nowych drzewek w alejach przydrożnych nie wyrównuje w pełni straty, bowiem będą się one nadawały do zasiedlenia przez porosty dopiero po upływie długiego czasu. Mimo to tworzenie nowych nasadzeń wydaje się najbardziej sensownym sposobem kompensacji. Ważne jest jednak miejsce posadzenia drzewa – drzew w alejach, ze względu na dobre nasłonecznie pni oraz nawożenie powierzchni pni pyłami, nie da się zastąpić drzewkami sadzonymi w innych miejscach (np. w parkach czy w lasach).
Podsumowując, dla zachowania światłolubnych i w większości przypadków nitrofilnych porostów konieczne jest zachowanie obecnie istniejących miejsc występowania oraz kreowanie nowych poprzez nasadzenia i odpowiednią pielęgnację drzew i ich otoczenia w alejach.

Przegląd chronionych gatunków porostów, dla których aleje stanowią ważne siedlisko

Na drzewach przydrożnych w warunkach Polski może występować 150–200 gatunków porostów. Wiele z nich jest możliwych do odróżnienia tylko za pomocą wyrafinowanych metod (np. preparaty mikroskopowe, chromatografia cienkowarstwowa, badania DNA), niedostępnych dla osób pozbawionych odpowiedniego sprzętu i doświadczenia. W praktyce umiejętność rozpoznawania zaledwie kilkunastu chronionych gatunków porostów (tzw. makroporostów) o dużych, zwykle krzaczkowatych plechach może dostarczyć ważkich argumentów na rzecz ochrony danej alei. Znajomość zaprezentowanego poniżej zestawu gatunków jest z całą pewnością ważna także dla osób zaangażowanych w proces decyzyjny związany z wydawaniem ewentualnych pozwoleń wycinkowych. Poniżej prezentujemy prosty klucz do oznaczania porostów uwzględniający wyłącznie kilkanaście gatunków krzaczkowatych i listkowatych spotykanych w alejach, których znajomość stanowi swoisty „zestaw obowiązkowy” dla każdego miłośnika przyrody i osób odpowiedzialnych za zarządzanie zasobami przyrodniczymi. W zestawie tym uwzględniliśmy gatunki chronione oraz kilka gatunków pospolitych, spotykanych powszechnie na terenie niemal całego kraju. Identyfikacja wymienionych gatunków porostów jest na tyle prosta, że można jej dokonać wprost w terenie, bez konieczności zbioru plech. Osoby zainteresowane oznaczaniem także innych gatunków porostów należy odesłać do bardziej wyczerpujących źródeł.

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących grzybów objętych ochroną, 56 taksonów (rodzajów lub gatunków) porostów objętych jest w Polsce ochroną ścisłą, a dalszych 9 – ochroną częściową. Ponadto brodaczki i granicznik płucnik wymagają ochrony strefowej (granicznik 100 m, brodaczki 50 m). W alejach przydrożnych na obszarach Polski cechujących się mało zanieczyszczonym powietrzem (tereny o niskiej emisji tlenków siarki), obecność porostów chronionych jest wysoce prawdopodobna w niemal każdej alei, o ile tylko tworzą ją większe drzewa z gatunków rodzimych. Dla przykładu, w wyniku badań przeprowadzonych w ramach projektu „Drogi dla Natury” na 200 fragmentach alej w województwach pomorskim i warmińsko-mazurskim okazało się, że przynajmniej jeden gatunek chroniony występował na każdym stanowisku. Dlatego ochrona gatunkowa porostów może w ogromnym stopniu wpływać na plany modernizacji i przebudowy infrastruktury drogowej w Polsce.

Oznaczenia symboli i skrótów:

§– gatunek chroniony,
§cz.– gatunek chroniony częściowo,
§s– gatunek chroniony, wymagający tworzenia stref ochronnych,

kategorie wg Czerwonej listy porostów Polski:
EN– wymierające (gatunek znajduje się w sytuacji bardzo wysokiego ryzyka wymarcia w stanie dzikim w regionie),
VU– narażone (ryzyko wysokiego wymarcia),
NT– bliskie zagrożenia (nie kwalifikuje się jeszcze do wyższych kategorii zagrożenia, jednak jest wysoce prawdopodobne znalezienie w kategorii VU)

POROSTY KRZACZKOWATE – plecha przylega do kory tylko częścią nasadową, zwisająca lub odstająca.

Brodaczka kępkowa (Usnea hirta)VU §

Plecha krzaczkowata, silnie rozgałęziona, odstająca od kory drzewa. Odcinki plechy cienkie (do 2 mm grubości), plecha do 5 cm długości i szerokości.
Gatunek występuje na drzewach przydrożnych, gdzie preferuje jesiony, brzozy i dęby, a także w widnych miejscach w lasach (zwłaszcza na brzozach oraz sosnach przy drogach leśnych).
Rzadziej na drzewach przydrożnych (głównie w lasach) rosną inne gatunki brodaczek: brodaczka kędzierzawa Usnea subfloridana (EN; czerniejąca nasada plechy i brodawki) i brodaczka zwyczajna Usnea filipendula (VU; długa plecha, nawet do 30 cm).

Włostka brązowa (Bryoria fuscescens)VU §

Plecha krzaczkowata o charakterystycznych cienkich, nitkowatych odcinkach, zwisająca, przyczepiona do kory tylko nasadą. Gałązki w przekroju obłe. Barwa brunatna.
Rzadko w alejach, głównie na brzozach. Ponadto występuje w jasnych miejscach w lasach, zwłaszcza na korze brzóz przy drogach leśnych.

Mąkla tarniowa (Evernia prunastri) NT §cz

Plecha krzaczkowata, do 10 cm długości i szerokości, odstająca od podłoża, nieregularnie dychotomicznie porozgałęziana. Górna strona odcinków szarozielonkawa lub żółtawa, nieregularnie dołeczkowata lub siateczkowato pomarszczona. Dolna strona odcinków biaława, jaśniejsza od górnej. Owocniki zazwyczaj nie występują.
Najczęściej spotykany chroniony gatunek alejowy, spotykany na wielu gatunkach drzew. Często rośnie także na korze i gałązkach drzew leśnych, w miejscach nasłonecznionych lub w wyższych partiach korony drzewa.

Mąklik otrębiasty (Pseudevernia furfuracea)§

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, odstająca od podłoża lub zwisająca. Odcinki do 10 cm długości i 1 cm szerokości. Górna strona biaława, szarawa lub popielata, często wyraźnie oprószona (izydia). Dolna strona bywa rynienkowato wklęśnięta, ciemna (czarna, względnie brunatna) z rozjaśnieniami po brzegach. Owocniki zazwyczaj nie występują.
W alejach preferuje jesiony, brzozy i dęby. Spotykany na drzewach leśnych w jaśniejszych miejscach.

Odnożyca jesionowa (Ramalina fraxinea)EN §

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, odstająca od podłoża lub zwisająca, sztywna, długość nawet do 30 cm, barwy oliwkowej, zielonawej lub żółtawej. Odcinki bywają bardzo szerokie (do 5 cm szerokości, a niekiedy nawet więcej). Owocniki zwykle obecne, duże, do 1 cm średnicy, na płaskiej stronie odcinków lub ich zakończeniach.
Niemal wyłącznie na drzewach przydrożnych. Wyraźna preferencja wobec klonu i jesionu.

Odnożyca kępkowa (Ramalina fastigiata)EN §

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, odstająca od podłoża lub zwisająca, długość do 5 cm (niekiedy więcej), barwy oliwkowej, zielonawej lub żółtawej. Tworzy charakterystyczne sztywne kępki zakończone kolistymi, dużymi (do 5 mm) owocnikami (niemal
zawsze obecne).
Niemal wyłącznie na drzewach przydrożnych. Wyraźna preferencja wobec klonu i jesionu.

Odnożyca mączysta (Ramalina farinacea)VU §

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, zwykle do 10 cm długości (zdarzają się większe egzemplarze), odstająca lub zwisająca, sztywna, barwy białawej, zielonawej lub żółtawej. Odcinki zwykle do 2–5 mm szerokości, na zakończeniach wąskie. Soralia zwykle na brzegach odcinków. Owocniki zazwyczaj nie występują. Młodsze plechy łatwe do pomylenia z odnożycą opyloną.
Często w alejach, ale także na drzewach leśnych w jasnych miejscach. Preferuje dęby, jesiony i klony.

Odnożyca opylona (Ramalina pollinaria)VU §

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, do 8 cm długości (zdarzają się większe egzemplarze), zwisająca lub odstająca, sztywna, barwy zielonawej lub żółtawej. Odcinki spłaszczone, na zakończeniach szerokie. Soralia na płaskiej stronie odcinków, ich końcach i brzegach. Owocniki zazwyczaj nie występują. Młodsze plechy łatwe do pomylenia z odnożycą mączystą.
Głównie w alejach. Preferuje klony i jesiony.

Obrostnica rzęsowata (Anaptychia ciliaris)EN §

Plecha krzaczkowata lub krzaczkowato-listkowata, szara lub szarobrunatna, kształtu rozetkowatego lub nieregularna. Odcinki spłaszczone, o szerokości do 4 mm, widełkowato rozgałęziające się. Na końcach i brzegach plechy liczne rzęski o długości do 5 mm. Owocniki częste, do 5 mm średnicy.
Występuje na korze drzew przydrożnych. Preferuje jesiony i klony.

Płucnica zielonawa (Cetraria chlorophylla)VU §

Plecha w formie niskiego krzaczka lub listkowata, w postaci poduszeczkowatych skupień, zwykle do 5 cm średnicy, odstająca, mocno wcinana. Odcinki do 1 cm szerokości, sztywne, z mocno pofałdowanymi brzegami. Górna strona odcinków brunatnozielona, dolna strona nieco jaśniejsza.
W alejach nielicznie, preferuje dęby, brzozy i jesiony. Spotykany także na korze drzew przy leśnych drogach, częsty na brzozach.

Płucnik modry (Platismatia glauca)§

Plecha w formie niskiego krzaczka lub listkowata, stosunkowo duża, zwykle do 10 cm średnicy (niekiedy więcej, nawet do 20 cm), odstająca lub luźno przylegająca do podłoża, mocno wcinana. Odcinki do 4 cm długości i 2–3 cm szerokości. Barwa wierzchniej strony odcinków niebieskawozielona lub brunatnoszara, dolna strona czarna lub brunatna, na obwodzie jaśniejsza.
W alejach nielicznie, preferuje jesiony i brzony. Spotykany także na korze drzew w lasach, częsty na brzozach.

POROSTY LISTKOWATE – plecha przylega do podłoża niemal całą dolną powierzchnią.

Przylepka (Melanelia)sp. §,
najczęściej występują: przylepka łuseczkowata M. exasperatulai przylepka okopcona M. fuliginosa.
Plecha listkowata, rozetkowata lub nieregularna, oliwkowozielona do brunatnozielonej, odcinki szerokości 2–5 mm, płaskie i cienkie.
Na korze drzew w alejach i jaśniejszych miejscach w lasach, często także na cieńszych gałęziach. Obecny na wielu gatunkach drzew, chociaż zaznacza się wyraźna preferencja wobec jesionu.
Cały rodzaj Melanelia podlega w Polsce ochronie, oprócz wymienionych powyżej dwu najpospolitszych gatunków na drzewach przydrożnych spotkać można niekiedy rzadszych przedstawicieli rodzaju: przylepkę brodawkowatą M. subargentifera VU, przylepkę wytworną M. elegantula VU, przylepkę złotawą M. subaurifera. Ich oznaczenie może być trudne dla niespecjalisty.

Pustułka rurkowata (Hypogymnia tubulosa)NT §
Plecha listkowata, zwykle o nieregularnym pokroju, o średnicy do 5 cm, jasnoszara lub zielonawoszara. Odcinki plechy w przekroju zbliżone do obłych, szerokie na 1–3 mm. Główkowate soralia na końcu odcinków.
W alejach rozpowszechniona, chociaż niezbyt liczna. Preferuje jesiony, dęby i klony. Podobny gatunek – pustułka pęcherzykowata Hypogymnia physodes, bodajże najpospolitszy listkowaty porost nadrzewny, nie podlega ochronie (odcinki spłaszczone, soralia paszczowate).

Szarzynka skórzasta (Parmelina tiliacea)VU §
Plecha listkowata, rozetkowata lub nieregularna, barwy białawej lub niebieskoszarej, w środkowej części mączyście brunatno oprószona. Odcinki o szerokości do 6 mm, krótkie i szerokie.
Gatunek występujący na dobrze nasłonecznionych drzewach przy-drożnych. Preferuje dęby i jesiony.

Tarczownica bruzdkowana (Parmelia sulcata)
Jeden z najpospolitszych w kraju porostów nadrzewnych, potencjalne źródło pomyłek przy oznaczaniu porostów listkowatych. Plecha popielata, głęboko wcinana, odcinki o szerokości 2–6 mm, o powierzchni siateczkowatej.

Wabnica kielichowata (Pleurosticta acetabulum)EN §
Plecha listkowata, rozetkowata lub nieregularna, dorasta niekiedy do dużych rozmiarów (nawet 25 cm i więcej). Barwa plechy brunatnozielona, niekiedy niebieskawozielona, a nawilżona wodą (np. po opadach) bywa intensywnie zielona. Odcinki do 1 cm szerokie, zaokrąglone, pomarszczone, niekiedy zachodzące na siebie. Owocniki częste, duże, do 15 mm średnicy, a u osobników rosnących w sprzyjających warunkach nawet większe.
Gatunek związany niemal wyłącznie z drzewami przydrożnymi. Wykazuje bardzo silne preferencje wobec klonu zwyczajnego, chociaż bywa spotykany także na innych gatunkach drzew.

Żółtlica chropowata (Flavoparmelia caperata)EN §
Plecha listkowata, rozetkowata lub nieregularna, ściśle przylegająca do podłoża, barwy żółtawej lub żółtozielonawej. Odcinki o długości do 5 cm i szerokości do 1,5 cm, zazwyczaj mocno pofałdowane i pomarszczone. Owocników zwykle brak.
Gatunek rzadki, występuje na korze drzew liściastych.

 

Artykuł pochodzi z książki "Aleje - skarbnice przyrody".