Drukuj

Drzewa i aleje jako pomniki przyrody

Doskonałym sposobem na zachowanie walorów przyrodniczo-krajobrazowych drzew jest poddanie ich ochronie przez uznanie za pomnik przyrody. Za pomnik przyrody mogą być uznane – według definicji ustawowej (art. 40 ust 1 ustawy o ochronie przyrody) – „pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie”. Za pomniki przyrody mogą być więc uznane również aleje, szpalery, a także grupy drzew. Według GUS w 2010 r. w Polsce było 699 alej chronionych jako pomnik przyrody.

 

Ustanowienie pomnika przyrody od sierpnia 2009 r. następuje wyłącznie w formie uchwały rady gminy, która może zrobić to z własnej inicjatywy albo na złożony do niej wniosek. Projekt uchwały wymaga uzgodnienia z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska.

Nie ma wiążących „kwalifikatorów” drzew ani alei na pomniki przyrody. Ustanowienie pomnika zależy od uznania rady gminy. Orientacyjnie można przyjmować, że „wymiary pomnikowe” pojedynczych drzew to obwody ok. 200 cm dla brzozy i grabu, 290 cm dla klonów, lip i jesionów, 310 cm dla buka i dębu bezszypułkowego, 360 cm dla dębu szypułkowego. Aleja lub skupienie drzew z pewnością kwalifikuje się do ochrony pomnikowej jeżeli jest złożona w przewadze z drzew osiągających takie rozmiary. Dobrze zachowane, zwarte lub z innych przyczyn unikatowe zadrzewienie może być uznane za pomnik, nawet jeśli jest złożone z drzew cieńszych.

Rada gminy może utworzyć pomnik przyrody nie tylko na gruntach gminy, ale także na gruncie innej własności – np. zarządu dróg powiatowych lub wojewódzkich, albo nawet na gruncie prywatnym. Obawy rady gminy może budzić odpowiedzialność za potencjalne szkody spowodowane np. przewróceniem się drzewa uznanego za pomnik przyrody albo spadającymi z niego konarami. Wydaje się jednak, że nie ma w polskim prawie żadnych podstaw, by obciążać taką odpowiedzialnością organ uznający drzewo za pomnik przyrody. Nie znamy żadnych precedensów tego typu.

Uchwała rady gminy ustanawiająca pomnik przyrody – tak jak każdy inny akt prawa miejscowego – może być (po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia prawa) zaskarżona do sądu administracyjnego przez każdego „kto ma w tym interes prawny”. Prawo zaskarżenia ma np. właściciel drzewa uznanego za pomnik, gdy wprowadzone zakazy ograniczają mu swobodę dysponowania jego własnością. Może to zrobić w ciągu 30 dni od momentu, w którym „dowiedział się lub mógł się dowiedzieć” o treści uchwały (w praktyce: od momentu jej publikacji w dzienniku urzędowym). Co do zasady, sądy orzekają, że „ograniczenie prawa własności ze względu na potrzeby ochrony przyrody jest zgodne z prawem”, tzn. można utworzyć pomnik przyrody także wbrew woli jego właściciela terenu. Jednak uchwała o utworzeniu pomnika może nie ostać się zaskarżeniu, jeżeli będzie niestarannie przygotowana (np. niejednoznaczna, niewystarczająco uzasadniona, niepoparta rzetelnym i aktualnym ustaleniem stanu faktycznego, np. odpowiednią dokumentacją).

Jeżeli pomnik przyrody wymaga ochrony czynnej – jak np. zabiegi pielęgnacyjne drzewa – zapis o takich formach ochrony można ująć w uchwale.

W stosunku do pomnika przyrody obowiązują takie zakazy, jakie zostały wprowadzone w akcie go ustanawiającym, wybrane z listy w art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody – np. niszczenia, uszkadzania lub przekształcania. Naruszenie tych zakazów staje się wykroczeniem. Zakazy te z mocy ustawy nie dotyczą (art. 45 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody) prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z gminą, realizacji inwestycji celu publicznego po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody; zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa; likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.

Należy pamiętać, że drzewo uznane za pomnik przyrody nie przestaje być w sensie prawa „drzewem” i potencjalnie „siedliskiem gatunków chronionych”. Nawet gdyby więc z podanych wyżej przyczyn nie stosowały się te wynikające z ochrony pomnikowej, nadal mają zastosowanie obowiązki omówione wcześniej, dotyczące wszystkich drzew.

Zgodnie z art. 115 ustawy o ochronie przyrody, sprawujący nadzór nad daną formą powinien „na obrzeżach lub w pobliżu formy ochrony przyrody” umieścić tablice informującą o nazwie formy ochrony o zakazach obowiązujących w stosunku do niej. Oprócz tablic urzędowych (których wzór określa odpowiednie rozporządzenie) można ustawić tablicę informacyjną z opisem obiektu.

Jeżeli pomnik przyrody wymaga ochrony czynnej – jak np. zabiegi pielęgnacyjne drzewa - zapis o takich formach ochrony można ująć w uchwale, chociaż nawet gdy tak się nie stanie, potrzebne działania ochronne zawsze mogą być, za zgodą rady gminy, wykonane.

Rada gminy może, ale tylko po uzgodnieniu z Regionalnym Dyrektorem Ochrony Środowiska, znieść pomnik przyrody w przypadku utraty jego wartości, albo w przypadku gdy koliduje on z realizacją inwestycji celu publicznego lub gdy jego zniesienie jest niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego. Rada gminy nie ma kompetencji do zlikwidowania pomnika w innych przypadkach, niż te sytuacje wyraźnie wymienione w ustawie.

Śmierć drzewa uznanego za pomnik przyrody nie musi być przesłanką do zniesienia jego ochrony. Na terenach niezabudowanych, jeżeli nie stanowi to zagrożenia dla ludzi lub mienia, drzewa stanowiące pomniki przyrody podlegają ochronie także po śmierci, aż do ich samoistnego, całkowitego rozpadu. W związku ze znaczeniem martwych drzew dla różnorodności biologicznej, śmierci drzewa nie należy uważać za „utratę wartości przyrodniczej pomnika przyrody”. Podobnie wypróchnienie pni drzew, obłamane konary, występowanie pęknięć i dziupli, próchnice pni, suche konary – nie świadczą o utracie wartości przyrodniczej, ale wręcz przeciwnie – sprawiają, że drzewo jest siedliskiem unikatowych gatunków, podlegających ochronie gatunkowej. Z punktu widzenia ochrony przyrody drzewa takie są wręcz cenniejsze, niż drzewa „zdrowe”.

 Pomnikiem przyrody może byc także aleja drzew

 

Artykuł pochodzi z publikacji "Poradnik przyjaciół drzew" wydanej w ramach projektu Roads for Nature – campaign promoting trees in Poland`s rural landscapes, as habitats and ecological corridors