Drukuj

Od nasiona do drzewa

Samodzielne wyhodowanie drzewka z zebranych nasion to nie tylko dobry czyn dla przyrody, ale i świetna okazja, by poszerzyć swoją wiedzę. Jednak bez odpowiedniej wiedzy i doświadczenia uzyskanie satysfakcjonującej ilości sadzonek może okazać się bardzo trudne. Większość nasion to szaro–brązowe, pozornie martwe twory. Tymczasem wewnątrz łupiny nasiennej znajduje się żywy zarodek, którego rozwój umożliwiają zgromadzone wokół niego substancje zapasowe. Nasiona drzew są bardzo wrażliwe na czynniki zewnętrzne, aby licznie wykiełkowały konieczna jest ich wcześniejsza segregacja, a często dodatkowe zabiegi, które umożliwią kiełkowanie.

 

 

Pozyskiwanie nasion

Ilość tworzonych każdego roku przez drzewa nasion może być ogromna. Jednak liczby te ulegają sezonowym wahaniom. Wie to każdy właściciel sadu drzewek owocowych, gdzie część drzew obficie owocuje np. co 2–3 lata (tzw. nasienne lata). Jedna z teorii próbujących wyjaśnić to zjawisko mówi o celowej strategii drzew. Polega ona na ograniczeniu liczby konsumentów nasion poprzez zmniejszenie ilości pokarmu. W kolejnym roku przetrzebione zwierzęta nie są w stanie skonsumować masowo pojawiającego się pożywienia. Inne teorie mówią o nakładaniu się wielu czynników. Niezależnie od przyczyny lata nasienne przypadają w zależności od gatunku co 1–2, a nawet 5–8 lat. Warto wówczas przystąpić do zbioru materiału nasiennego. Cechuje go bowiem lepsza jakość i żywotność. Mniejsza jest również liczba pustych nasion.

Czym się różnią nasiona od owoców?

Nasiono jest swoistą kapsułą służącą rozprzestrzenianiu się roślin kwiatowych (zwanych nasiennymi), wewnątrz której znajduje się zarodek nowej rośliny wraz z pakietem substancji zapasowych (tzw. bielmo). Bielmo i zarodek osłania łupina nasienna. W przypadku drzew iglastych nasiono zwykle zaopatrzone jest w specjalne skrzydełko umożliwiające lot szybowy.

U roślin okrytonasiennych nasiona ukryte są wewnątrz owoców. Organy te spełniają dwa głównie zadania: ochronę oraz rozsiewanie nasion. Od sposobów ich realizacji wynika wielka różnorodność form i kształtów owoców. W przypadku spotykanych w Polsce drzew wytwarzają one kilka typów owoców tj. strąk (np. robinia), jabłko (np. jabłoń, grusza), pestkowiec (wiśnia), orzech (np. orzech włoski, dąb, buk), skrzydlak (np. klon), niełupka (np. jesion, wiąz), torebka (kasztanowiec).

Zbiór nasion

Nasiona należy pozyskiwać od zdrowych drzew, które rosną w naszej okolicy. Dzięki temu wyhodowane rośliny będą dostosowane do lokalnych warunków, a więc bardziej wytrzymałe i odporne na choroby. Zebrany materiał należy oczyścić z martwych i zniszczonych nasion oraz opatrzyć etykietą zawierającą nazwę gatunku, datę oraz miejsce zbioru.

Od rodzaju wytwarzanych przez drzewo owoców czy nasion zależy sposób ich pozyskiwania. Zbiór nasion ozdobnych odmian z reguły nie przynosi spodziewanego efektu. Drzewa takie powstają dzięki różnym zabiegom szkółkarzy, często są szczepione. Bardzo rzadko przekazują swe szlachetne cechy kiełkującym z nasion osobnikom potomnym.

Drzewa strączkowe

W przypadku roślin strączkowych (np. robinia), strąki powinny być zbierane bezpośrednio z drzewa, w momencie gdy owoce zmienią swój kolor z zielonego na brązowy. Zebrane strąki należy wysuszyć, a następnie rozkruszyć w celu pozyskania nasion.

Orzechy, kasztany

Żołędzie, orzechy i kasztany najlepiej zbierać z ziemi. Pomocne będą rozpostarte wokół drzew płachty. Spośród orzeszków bukowych i żołędzi nie należy zbierać tych najwcześniej opadających, gdyż w większości są one puste lub uszkodzone. Żołędzie nie mogą również zbyt długo leżeć na ziemi (maksymalnie 2 tygodnie). W okresach bardzo wilgotnych żołędzie należy zebrać jak najwcześniej, w przeciwnym wypadku szybko pęcznieją i kiełkują. W przypadku leszczyny trzeba zdążyć przed wiewiórkami i innym leśnymi amatorami pożywnych orzechów. W tym celu na bieżąco kontrolować dojrzewające owoce i pozyskiwać je przed opadnięciem na ściółkę. Zebranych orzechów, żołędzi bądź kasztanów nie można przesuszyć. Zebrany materiał należy oczyścić z gałązek, liści i szypułek oraz opatrzyć etykietą.

Skrzydlaki, niełupki

Opatrzone skrzydełkami owoce grabów, klonów, jesionów, lip należy zbierać bezpośrednio z gałęzi drzew. Dojrzałe owoce poznać można po brązowym kolorze.

Nasiona drzew iglastych, drobne owoce drzew liściastych (np. olsza, brzoza)

Dojrzałe szyszki lub owocostany o drobnych nasionach należy zaopatrzyć w etykietę i włożyć do papierowej torby, każdy gatunek do osobnej. Torby umieszczamy w temperaturze pokojowej i pozostawiamy aż do wyschnięcia i samodzielnego uwolnienia nasion. Otrzymany materiał należy przebrać i posortować.

Owoce mięsiste

Pozyskiwanie nasion ukrytych wewnątrz mięsistych owoców bywa kłopotliwe. Z jednej strony musimy zdążyć przed owocożernymi zwierzętami, z drugiej zaś nie możemy zrywać owoców zbyt wcześnie, gdy nasiona ukryte wewnątrz nich nasiona mogą być wciąż niedojrzałe. W przypadku jabłoni i gruszy zbieramy jedynie ciemnobrązowe pestki. Można je wydobywać ręcznie. W przypadku odmian owocowych istnieje spore ryzyko, że wyhodowana roślina nie odziedziczy cennych właściwości.

Mniejsze owoce, np. głogu czy jarzębiny, można delikatnie rozgnieść lub przetrzeć przez sito i kilkukrotnie przepłukać w celu pozbycia się substancji hamujących kiełkowanie. Uzyskany materiał należy opatrzyć etykietą.

Przechowywanie nasion

Niezwykle istotne podczas przechowywania jakichkolwiek nasion jest zapewnienie stałych warunków. Nawet stosunkowo niewielkie wahania wilgotności bądź temperatury mogą negatywnie odbić się na ich żywotności. W celu właściwej oceny warunków przechowywania nasion pomocne będą: higrometr i termometr.

Większość, bo aż 90% nasion drzew i krzewów można łatwo przechowywać w stanie suchym (wilgotność nasion nie powinna spadać poniżej 6–8%). Oprócz nich są i takie, które podczas przechowywania wymagają nieco większej zawartości wody (jodły, buk, klon zwyczajny ok. 10–15%). Obie wymienione grupy nasion można również przechowywać w lodówce bądź zamrażarce.

Ostatnią grupę stanowią nasiona nienadające się do długiego magazynowania (nie zapadają w stan spoczynku). Należą do nich owoce dębów, kasztanowców, kasztanów jadalnych, a także jaworów, wierzb i topoli. W przypadku wierzb i topoli nasiona należy wysiewać niemalże od razu po zbiorze. Przechowywać je można najwyżej kilka dni. W tym czasie nie można dopuścić do wysuszenia nasion. Podobne zasady obowiązują w przypadku nasion jawora. Oczywiście istnieją sposoby dłuższego przetrzymywania nasion tych drzew, jednak wymaga to sporej wiedzy i odpowiedniego zaplecza technicznego.

Przygotowanie nasion do siewu

Kiełkowanie nasion wielu gatunków roślin odbywa się nieraz na długo po ich oderwaniu od gałęzi drzew. Ma to swoje ekologiczne uzasadnienie. Nasiona mogą zostać przeniesione na znaczne odległości. W tym czasie przebywają w stanie spoczynku głębokiego, w trakcie którego mogą osiągnąć dojrzałość morfologiczną. Zakończenie tego procesu nie oznacza jednak końca fazy uśpienia. W przypadku wielu gatunków nawet optymalne warunki środowiska zewnętrznego nie przerywają ich spoczynku. Aby skłonić oporne nasiona do wykiełkowania potrzebne są dodatkowe bodźce. Jeśli wzrost blokowany jest przez nieprzepuszczalną dla tlenu łupinę nasienną nasiona rozpoczynają kiełkowanie dopiero po jej uszkodzeniu, czyli tzw. skaryfikacji. Do takich gatunków należą rośliny z rodziny strączkowych, w tym: robinia, glediczja czy kłęk. W naturalnych warunkach łupina nasienna ulega uszkodzeniu wskutek działania mikroorganizmów i czynników mechanicznych. Proces ten można przeprowadzić samemu za pomocą papieru ściernego, pilnika lub skalpela itp. Nasiona można też sparzyć wrzątkiem. Po tej czynności nasiona powinny nasiąkać w stygnącej wodzie około jednej doby. Kiełkowanie nasion może być także hamowane przez obecność różnorodnych związków chemicznych.

Dla prawidłowego rozwoju nasion większości drzew liściastych czynnikiem koniecznym jest okres chłodu. W przypadku zebranych nasion problem ten możemy rozwiązać na dwa sposoby – albo wysiać rośliny i pozwolić im przetrwać okresy zimowego chłodu w warunkach naturalnych, albo przeprowadzić zabieg chłodnej stratyfikacji. Polega on na ułożeniu nasion pomiędzy warstwami schłodzonego piasku. Ostatnia faza dojrzewania nasion odbywa się przed ich kiełkowaniem. Warunkiem jej zaistnienia jest odpowiednia temperatura i wilgotność. Można ją również wywołać w sposób sztuczny, zabieg ten nosi nazwę ciepłej stratyfikacji. Niektóre nasiona wymagają przeprowadzenia zarówno ciepłej, jak i zimnej stratyfikacji.

Do wysiewu nasion najlepiej nadaje się luźny torf, który można wymieszać z ziemią lub piaskiem. Nasionom należy zapewnić odpowiedni dostęp do wody oraz powietrza, a później również do światła. Sprzyjające muszą być również warunki termiczne. Po rozprowadzeniu nasion, należy je przykryć cienką warstwą gleby.

W przypadku większych nasion można je umieszczać w niewielkich dołkach. Powstałą uprawę często zraszać, jednocześnie kontrolując powierzchnię gleby pod kątem rozwoju pleśni i grzybów. Nie należy się zniechęcać, nawet gdy umieszczone w doniczce nasiona nie chcą kiełkować. Być może potrzebują dłuższego czasu spoczynku. Warto wówczas umieścić doniczkę gdzieś w kącie ogrodu i cierpliwie poczekać.

Kiełkowanie nasion oznacza, że nadszedł odpowiedni czas na ich wysiew. Można to zrobić w rządkach lub swobodnie rozrzucając nasiona na niewielkich tackach. W pełni uformowane młode siewki należy rozsadzić do gruntu lub pojemników i w razie dłuższej uprawy szkółkować co 2 lata. Szkółkowanie polega na przesadzaniu roślin w coraz to luźniejsze odstępy. Zabieg ten wykonuje się na wiosnę, latem albo jesienią. Najczęściej stosowane jest szkółkowanie wiosenne. Pora ta nadaje się dla wszystkich gatunków. Dzięki szkółkowaniu zagęszczony zostaje system korzeniowy rośliny co ułatwi późniejsze ich sadzenie.

 

Artykuł pochodzi z publikacji "Poradnik przyjaciół drzew" wydanej w ramach projektu Roads for Nature – campaign promoting trees in Poland`s rural landscapes, as habitats and ecological corridors